1. Thu Bồn bắt nguồn từ đỉnh Ngọc Linh mây trắng quanh năm mệnh danh “nóc nhà miền nam nước Việt”, chảy hơn trăm cây số về Cửa Đại, hoà vào biển Đông. Trải bao thác bao ghềnh qua núi cao Nam, Bắc Trà My, đến điểm giáp ranh Nông Sơn - Hiệp Đức, dòng sông cởi lòng thênh thang rộng sau khi vượt qua đệ nhất hiểm địa đời mình – Hòn Kẽm Đá Dừng.

Chính ở đây, có thể đem Đường thi Lý Bạch mà cải biên: “Thu Bồn chi thuỷ thiên thượng lai”. Đó là giang đầu, nơi con nước được gọi đích danh Thu Bồn. Xuôi dòng không xa, phía hữu ngạn là Cà Tang – Trung Phước, ở giữa dòng là ngôi làng cổ kính Đại Bường 3 miền đất nước hội tụ bằng cây trái sum sê và nổi danh chốn gái đẹp xuất thân.

Thu Bồn không chịu hành trình cô đơn suốt đời. Tại Giao Thuỷ - Đại Lộc, Thu Bồn gặp Vu Gia từ Phước Sơn quyện về, bèn hoà vào nhau, hình thành hệ sông lớn Vu Gia - Thu Bồn. Từ đây, trên hành trình về biển, Thu Bồn sông cái rẽ ra muôn ngả. Sông đi qua những đồng bằng phì nhiêu Đại Lộc, Duy Xuyên, Điện Bàn, Hội An. Sông in bóng 2 di sản văn hoá thế giới Mỹ Sơn tháp đền huyền bí và Hội An đô thị cổ kính. Sông lưu dấu những nền văn hoá Chămpa, Sa Huỳnh, Việt và cả dấu chân những người gươm đàn mở cõi về phương nam (Quảng Nam). Ai đó từng nói, câu chuyện dòng sông chính là câu chuyện của vùng đất...

Ai từng ngược xuôi đò dọc? Ai từng quá giang đò ngang? Với Thu Bồn, hàng trăm bến sông như những bến đời không thôi dâu bể. Đó là câu chuyện riêng tư của mỗi đời người, mỗi số phận ra đi từ bến từ sông hay đến với bến với sông. Câu chuyện đó, ký ức đó, chỉ không nên dành cho lũ. Thu Bồn êm đẹp bao nhiêu trong ngày thường của sông, trong sắc xuân tươi ví dụ, thì lại càng hung hãn bấy nhiêu vào mùa lũ. Tất cả những gì tươi đẹp vừa kể ra, đều vô nghĩa trước lũ.

Đại Bường chẳng hạn, ký ức năm Thìn 1964, cả làng trôi đi, thác lũ nhấn chìm cả những tiếng kêu gào bi thương... Đại hồng thuỷ 2007, rồi 2009, cổng làng mắc đầy rác rều, luỹ tre làng bật gốc lên trời, vùng tây Nông Sơn đến trực thăng cũng bó cánh. Dọc dòng sông lũ, những Bàn Thạch, An Phước làng dệt chiếu tả tơi. Những Mã Châu, Duy Trinh ươm tơ dệt lụa biền dâu xanh ngắt một màu tan nát. Những Giao Thủy, Gò Nổi, Phú Chiêm, La Qua, Vĩnh Điện, Thanh Hà, Kim Bồng... chìm trong nước bạo.

Từ thượng nguồn đến hạ lưu của mất người trôi theo dòng nước bạc. Chiếc nón lá lập lờ cùng con đò rách chỉ đủ để tìm dấu hai vợ chồng đã bất hạnh, để lại ba đứa con thơ dại. Năm nào cũng vậy, đến hẹn lại... lũ lên, hàng chục ngàn người cuống cuồng mà chạy, hàng ngàn tỉ đồng cầm bằng nước chảy. Đó cũng là một câu chuyện của dòng sông này, một câu chuyện của vùng đất này, dù nhuốm màu bi thương.

Khu dân cư mới Đồng Hiệp (Hội An) vượt lũ.

2. Khoảng mươi năm nay năm nào cũng lũ lớn, đặc biệt 1999, 2007, 2009, lũ năm sau xóa nhòa mốc “lũ lịch sử” năm trước. Vẫn điệp khúc: Người chạy, nhà trôi, mạng mất. Một câu hỏi lạnh: Vì sao và vì sao?

Thu Bồn lũ ngày một nhiều, một lớn hơn. Nền nhà được nâng cao theo “mốc lũ lịch sử” trước, nước vẫn cứ ập vào. Những người già từng chạy lũ năm 1999 hoặc 2007 vẫn không thể “theo kịp” cảnh chạy lũ 2009 vì chớp mắt là nước ngoài sông đã ào ào dâng ngập khắp nơi... Rừng đầu nguồn bị “cạo trọc” cũng đã “mở cửa” cho lũ cuốn về xuôi. Vùng tây Nông Sơn luôn bị đại hồng thuỷ dập vùi tơi tả, đau đớn thay, cũng chính là nơi xảy ra vụ phá rừng khe Diên “vô địch thiên hạ”.
 
Công trình nhà cửa đường sá thời đại “bùng nổ quy hoạch, xây dựng” trở thành đê bao lũ. Đường tránh Vĩnh Điện vừa cao, vừa ít cống thoát đủ rộng khiến thị trấn này ngập lũ chưa từng có. Rồi lũ dâng cao bất thường năm 2009 với nghi án do hệ thống thủy điện dày đặc phía thượng nguồn xả lũ chồng lên lũ vùng hạ lưu.

Trước mỗi mùa lũ, đơn vị địa phương nào cũng xây dựng phương án “bốn tại chỗ”, đều họp triển khai, tổng kết rút kinh nghiệm đầy đủ, người dân được tuyên truyền không được chủ quan, nhưng rồi lũ đến thì chỉ còn cách... chạy, người dân kêu cứu khắp nơi và nhiều người chết sau lũ. Năm ngoái, ngay trước lũ diễn ra đợt tổng diễn tập quy mô nhất trên toàn quốc, có máy bay, tàu thuỷ, có cả “kịch bản”, nhưng lũ thật ngay sau đó thì lại không có kịch bản nào hết và những gì đã tập cũng chẳng thể nào diễn được.

Thiên thời – địa lợi – nhân hoà. Thuyết này có lẽ vẫn còn đúng lắm. Dường như đây là thời của thiên tai thảm hoạ do biến đổi khí hậu, không chỉ riêng với Thu Bồn. Địa lợi cũng không còn. Đó là hậu quả việc con người vì lợi ích kinh tế quên ứng xử văn hoá với tự nhiên. Và, bởi vậy, chính con người lại phải tự mình quay cuồng với điệp khúc lũ lụt, lại chạy, lại đưa tang, lại cứu trợ...

3. Có thể nào “sống chung với lũ” vẫn cứ là câu hỏi đau đáu.

Ngay trước thềm năm mới này, Quảng Nam có những bước đi thực chất đánh mốc dấu cho công cuộc phòng tránh lũ theo kiểu hiện đại. Đó là việc khởi công xây cầu Cửa Đại bắc qua sông Thu Bồn ở hạ lưu với 2 tuyến đường tránh lũ nối 2 vùng di sản thường xuyên ngập lụt là Hội An (có di sản đô thị cổ Hội An) và Duy Xuyên (có di sản Mỹ Sơn), cùng hệ thống hạ tầng và khu dân cư, kinh phí 2.400 tỉ đồng.

Đây là hợp phần của một dự án tổng thể sắp xếp dân cư phòng tránh và giảm nhẹ thiệt hại thiên tai vùng ven biển mà Quảng Nam là tỉnh đầu tiên triển khai, hiện nhiều tỉnh thành miền Trung đang tiếp tục nối bước xây đựng dự án tương tự. Dự án này thực hiện 12 năm, kinh phí 3.679 tỉ đồng. Đây được xem là cuộc sắp xếp dân cư vĩ đại nhất trong lịch sử Quảng Nam dành cho gần 20 ngàn hộ, 100 ngàn người dân ở 15 xã của 4 huyện: Núi Thành, Tam Kỳ, Thăng Bình, Duy Xuyên.

Những người dân “chuyên chạy lũ” ven sông Thu Bồn, Trường Giang này sẽ di dời đến những khu dân cư mới, đủ sức “sống chung với lũ”. Dự án cũng xây dựng hệ thống cơ sở hạ tầng thiết yếu và tái tạo quỹ đất để phát triển du lịch...
 
Quảng Nam cũng “tiên phong” cả nước khi thông qua chiến lược thí điểm quốc gia phòng chống và giảm nhẹ thiên tai đến năm 2020 với kinh phí hơn 10.233 tỉ đồng. Đây là chiến lược quy mô, triển khai đồng bộ 7 chương trình trọng điểm, tập trung di dời, sắp xếp dân cư những vùng ngập lụt, ven biển, kiên cố hoá cơ sở hạ tầng kỹ thuật cho sản xuất, điện, đường, trường, trạm... Nhiều người kỳ vọng, đó là những chiến lược, dự án “vượt lũ, đổi đời”.

... Thu Bồn vẫn chảy. Vẫn sẽ còn lũ. Quê nhà tôi vẫn đó, ven dòng sông lũ. Cha tôi nói, đời ông đã trải qua hơn 30 lần dựng lại nhà sau bão lũ. Còn tôi, lũ tràn ký ức tuổi thơ, ngập con đường ngập giấc mơ viễn hành. Mùa xuân này, trước Thu Bồn, tôi bắt đầu cho phép mình mơ về một tương lai bình yên chung sống với Thu Bồn, để những thế hệ mai sau, trước Thu Bồn, ký ức không bời bời một dòng sông lũ...